Boeken van vroeger

boeken beleefd

Lisa Tetzner

Voorpaginalevendebezems1976

Vertaling: Annie Winkler-Vonk

Illustrator: George van Raemdonck

Omslag van Kees Kefkens.

 

Het boek waarover dit artikel gaat heet ‘Levende bezems’, en is geschreven door Lisa Tetzner. Zij was Duitse en getrouwd met een man, die ervan verdacht werd betrokken te zijn bij de brand in de Reichstag. Daarom vluchtten ze samen in 1933 naar Zwitserland. Daar schreven ze beiden boeken om in hun levensonderhoud te voorzien. Bij toeval ontdekte Lisa een document over schoorsteenvegertjes in Italië.  Het  verhaal trof haar en werd de basis voor het boek ‘Levende bezems’. Het werd een ontroerend boek, dat door velen gelezen werd, maar ook herinnerd bleef.

Het boek verscheen oorspronkelijk in 1940 in Zwitserland, de vertaling in het Nederlands verscheen in 1951. In 2003 verscheen de negende geheel herziene  druk. Het is het enige boek van Lisa Tetzner dat heel bekend geworden is.

 

schoorsteenvegertjes1

schoorsteenvegertjes2

 

 

 

 

Vanaf ± 1659 – 1930  werden Zwitserse en Italiaanse jongens in de buurt van Milaan verkocht aan patrons.  Het waren jongens van 10 of 11 jaar oud, die voor weinig eten (ze mochten letterlijk niet te dik worden) schoorstenen schoonmaakten door erin te klimmen en zo de binnenkant van roet te ontdoen.De armoede in deze landstreek was zo groot, dat bijna geen gezin eraan ontkwam om kinderen te verkopen.  Zo hadden de schoorsteenvegers goedkope werkkrachten. Vooral in Noord Italië en het daaraan grenzende Zwitserse gebied waren talloze slachtoffertjes. Aanvankelijk was er weinig bekend over dit gebeuren, en werd de handel in deze jongetjes in Zwitserland in alle toonaarden ontkend. Tot een aantal jaren geleden een Zwitserse schrijfster (Elizabeth Wenger) het onderwerp tegenkwam en op onderzoek ging naar het verschijnsel. Ze kreeg 400 documenten in handen, die bestonden uit persoonlijke  papieren, brieven van de jongens aan hun ouders etc.
Ook zij schreef een boek over dit onderwerp, dat in Zwitserland uitkwam.(Als lebender besen im Kamin) Sindsdien is er meer bekendheid over het onderwerp gekomen.

 

De schoorsteenvegers verspreidden zich in de loop der eeuwen over heel Europa. Ook in Nederland was het gilde volop werkzaam. In Amsterdam is nog steeds de firma Vittali, die al 170 jaar schoorstenen veegt. Het bedrijf werd opgericht in 1844 door de ondernemende Italiaanse jongen Giovanni Vittali, die in 1838 op zijn veertiende naar Amsterdam was komen lopen.

schoorsteenvegers

Andersom zijn in Zwitserland en Noord Italië nog sporen te vinden van personen die teruggekomen zijn. Zo zijn er grafstenen met Nederlandse teksten en er is een kerk,die gedeeltelijk door de Nederlandse schoorsteenvegers is geschonken. In het Italiaanse dorpje Santa Maria Maggiore staat het echte schoorsteenvegersmuseum, waar veel informatie te vinden is.
De informatie van dit artikel is samengesteld met informatie en afbeeldingen van de volgende websites:
www.vijfeeuwenmigratie.nl
www.ciaotutti.nl
www.bronnenuitamsterdam.nl
www.scholieren.com : op deze site een uitgebreide beschrijving van het boek
en de Volkskrant van 23-8-‘06 : Interview met Elizabeth Wenger

 

bbcarelbeke

Carel Beke

Illustraties: Roothciv

 

Carel Beke werd bekend om zijn boeken over Pim Pandoer, die veel mensen gelezen hebben. De hoofdpersoon is de stoere held Pim Pandoer.
Het boek waarover ik hier wil vertellen is echter een ander boek. En het verhaal dat er bij hoort, maakt het boek bijzonder.

 

 

bbTweevreemdezwerversvoorpl

 

 

Carel Beke verloor als jongetje van vijf zijn moeder, dat was er de oorzaak van dat hij een deel van zijn jonge kindertijd in pleeggezinnen doorbracht. Toen zijn vader hertrouwde, kwam Carel op zijn zevende weer thuis wonen. Zijn resultaten op school waren maar matig, maar zijn opstellen waren verrassend en origineel. Hij schreef veel, maar vooralsnog werd daar niets van uitgegeven.


Hij werd onderwijzer en begon zijn loopbaan op de Aloyssiusschool in Schagen. Tweemaal per jaar gaf zijn school een uitvoering, waar Carel een heel grote bijdrage aan leverde. Hij maakte de muziek, de decors en studeerde de liedjes in met de kinderen.
Zijn inbreng in het culturele leven van Schagen was groot.


Op een verjaardag van een collega ontmoette hij Mia Brugman, werd verliefd op haar en ze trouwden in 1936. Samen kregen ze zeven kinderen, hoewel het een heel drukke tijd was voor Carel  - naast zijn werk haalde hij ook nog de hoofdakte, plus een akte Frans en een akte Duits- vond hij zelf deze periode de mooiste van zijn leven. Met de beide taalakten op zak, solliciteerde hij naar een baan aan de Bonifatius-ulo in Arnhem.  

 

 

In  juli 1944 ging het gezin verhuizen naar Arnhem.bbWillydolsToen hij net in zijn nieuwe baan begonnen was, werd Carel ziek en tot overmaat van ramp moest iedereen geëvacueerd worden vanwege de slag om Arnhem. Het was een groot geluk dat ze op dat moment de student Willy Dols ontmoetten. Deze briljante neerlandicus was docent, maar doordat het front van de geallieerden dichterbij kwam, wat extra gevaar opleverde, was de schoolvakantie in zijn woonplaats Sittard verlengd.  Willy was daarom door zijn familie in naar Arnhem gestuurd, om daar te logeren bij zijn zuster en in alle rust zijn proefschrift over het dialect van zijn geboorteplaats te kunnen voltooien.  Het liep heel anders. Tijdens de evacuatie ontmoette Willy Dols de familie Beke. Willy was een sympathieke rustige man, die zich het lot van de familie Beke aantrok en aan de zieke Carel beloofde bij ze te blijven om het gezin op de been te houden. Het plan was om naar Friesland te trekken, maar de reis ging traag, ze waren met 3 volwassenen en 5 kinderen en hadden slechts 2 fietsen en een kinderwagen tot hun beschikking.
Zo kwamen ze, samen met Willy Dols, eind september in Putten aan, en vonden daar onderdak in het pension van de familie Nahuijs. Willy Dols bleef bij ze, want Carel was nog steeds erg ziek.
En daar gebeurde iets verschrikkelijks, vanwege een mislukte aanslag op de Duitsers, werden er 110 huizen in de brand gestoken en werden alle mannen op zondag 1 oktober 1944 naar de Grote Kerk gedreven. Carel lag nog steeds ziek in bed en werd door de Duitsers met rust gelaten, maar Willy werd meegenomen. In de kerk werden de mannen en de vrouwen gescheiden, de vrouwen mochten naar huis, maar 661 mannen en jongens tussen 18 en 50 jaar, werden de volgende dag naar het station gebracht en weggevoerd. Bij hen was ook Willy Dols. Acht dagen had de familie met hem opgetrokken en zijn vriendschap ervaren, nu werd hij slachtoffer van de Duitsers. Hij overleed op 4 november in  Engelsburg in Duitsland dysenterie.
Pas na de bevrijding bereikte het bericht van overlijden van Willy de familie Beke.

 

Voordat hij meegevoerd was, had Willy het manuscript van zijn proefschrift aan Mia gegeven, die het in het wandelwagentje van de baby bewaarde. Het werd in 1953 uitgegeven.
Voor Carel brak een moeilijke tijd aan, hij moest leven met het idee, dat als hij niet ziek geweest was, Willy niet opgepakt zou zijn en nog zou leven. Het enige wat hij kon doen, was schrijven over wat er gebeurd was, dat deed hij in verschillende vormen. Zo hield hij een dagboek bij, en hij maakte een circulatiebrief, die de familie rondging, hij schreef er een boek over genaamd: ‘Vriend voor acht dagen’, maar dit werd nooit uitgegeven.
Uiteindelijk schreef hij het kinderboek: ‘Twee vreemde zwervers’, dat in 1951 werd uitgegeven. Er stonden illustraties in van Roothciv. Het wordt niet met zoveel woorden gezegd, maar de gebeurtenissen in het boek hebben opvallend veel overeenkomsten met de gebeurtenissen in oktober 1944. Het lijkt overduidelijk dat Beke met  dit boek de gebeurtenissen van zich afgeschreven heeft.
De wetenschap van het verhaal achter het boek, maakt het tot een bijzonder document.

 

In de gedachtenisruimte in Putten staan alle namen van de weggevoerde en omgekomen Puttenaren vermeld, ook die van Willy Dols.

 bbsteeningedachtenisrinputtenbbmanuscripten

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bronnen:

Voordracht van Margreet van Wijk op de studiedag Stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur (Nijmegen nov.2013)

Jos Beke: Carel Beke (1913-2007), een 'gewone schrijver' (Arnhems Historisch Tijdschrift jaargang 30 nr. 4)

Lei Limpens: Willy Dols 1911-1944. Een verwachting die niet in vervulling mocht gaan. (Sittard Euregionaal Historisch Centrum Sittard-Geleen)

 


Contact

 

Opmerkingen over deze site?
Mail naar: boekenvanvroeger.nl (info)

jessewilcoxsmith3

Meedoen?

 

Stuur een mail over je favoriete boek aan: boekenvanvroeger.nl (info)

RSS